Omdat ik bij het kijken van Exit Through the Gift Shop toch wat op mijn honger bleef zitten wat Banksy betreft, besloot ik ‘Banksy, de man achter de muur’ te beginnen lezen, de ongeautoriseerde biografie door Will Ellsworth-Jones. Ik zit bijna halfweg en wou deze weetjes en quotes over de opkomst van Banksy al met jullie delen.

De rebel

Als de bekendste street artist staat Banksy bij de meesten symbool voor de opstandige, anarchistische kunstenaar, een beeld dat hij graag ook over zichzelf ophangt.

“De snelste weg naar de top in je vak is de boel op zijn kop zetten.” (Banksy)

“Ik zie mezelf graag als iemand die het systeem omver wil gooien, die de boel naar de klote wil helpen, die de stad op zijn knieën wil dwingen tot die mijn naam uitschreeuwt.” (Banksy)

De auteur stelt Banksy’s street art zelfs voor als een verheven soort van volksverheffing:

“Het is voor het eerst dat de kunstwereld, die in wezen bourgeois is, in handen van het volk komt.”

Van de straat naar het museum

Banksy werd vooral bekend bij het grote publiek door zijn stunt in Tate Britain. In 2003 hing hij daar stiekem op de kop getikte schilderijtjes op, bijgewerkt met zijn eigen stencils. Dit deed hij nog eens over in verschillende musea in Parijs, Londen en New York. Zijn bedoeling was om aan te tonen dat graffiti wel kunst moest zijn, “nu het in de fucking Tate hangt”.

“Ik heb veel musea gezien en vaak gedacht: dat kan ik ook, dus lag het voor de hand om het een keer te proberen. Die musea zijn gewoon trofeeënkamers voor een handjevol miljonairs. Het publiek heeft geen enkele stem in welke kunst ze willen zien.” (Banksy)

Volgens de auteur wou hij hiermee zijn werk tonen aan mensen die nooit een museum bezochten, maar er op deze manier toegang toe hadden via kranten, televisie en het internet.

Barton Hill, Bristol

De voedingsbodem voor Banksy was de wijk Barton Hill in Bristol, in de jaren 80 een gevaarlijke en verwaarloosde arbeidersbuurt, bekend vanwege drugs en criminaliteit. Hier startte John Nation in de Barton Hill Youth Club naar eigen zeggen een “plek waar mensen die voortdurend te horen krijgen dat ze niets voorstelden, konden zeggen ‘Ik stel iets voor'”.

Kansloze jongeren konden zich er uitleven met graffiti, tot de politie een grote opruimactie hield onder de naam Operation Anderson. Zes maanden en 1 miljoen pond later werden er 27 graffiti artists opgepakt en 46 beboet. John Nation zelf werd aangeklaagd wegens “samenzwering om personen aan te zetten tot het toebrengen van moedwillige schade”. Anderzijds leverde het beginnende street artists als 3D, Z-Boys, Inkie, FLX, Nick Walker, Jody, Cheo, SP27, Shab, Soker, Chaos, Turo, Xenz, Sickboy en Mr Jago veel media-aandacht op.

Banksy zat toen nog braafjes op de schoolbanken van de prestigieuze Bristol Cathedral School in een betere buurt. Tot hij als negenjarige beschuldigd werd van iets dat een klasgenoot deed en dat zag als een bewijs dat “gerechtigheid niet bestaat” en “het geen zin heeft je te gedragen”. Hij zou op zijn 16 met school stoppen en in de leer gaan bij een varkensslager. Door de vele rellen van die tijd kweekte hij meer en meer politiek bewustzijn. Rond deze tijd begon hij zich schoorvoetend te vertonen in de wijk Barton Hill.

Vetes

Banksy’s schrik om de ruwe buurt van Barton Hill te betreden staat symbool voor zijn latere carrière: hij zal ondanks zijn succes in de kunstwereld nooit echt bij de hardcore graffiti scene horen, volgens Riika Kuittinen “een spijkerhard wereldje waar conflicten eindeloos voortduren en vrouwen maar zelden worden toegelaten”. Een perfect voorbeeld daarvan is zijn aanslepende vete met Robbo, waarbij ze continu elkaars werk overschrijven.

 

De regels zitten namelijk zo: een legale plek kan overschilderd worden van zodra je een foto van je werk hebt gemaakt; een illegaal en groot werk daarentegen mag niemand overheen schilderen, behalve de gemeentereiniging. Banksy waagde het deze regel te schenden door over een werk van Robbo te schilderen en verklaarde zo onbewust de oorlog.

“Een van de gulden regels in graffiti is je voorgangers respecteren, vooral door van hun werk af te blijven” (Revok)

Toch probeert Banksy wanhopig street credibility te vergaren:

“Het interesseert me niet zo om mensen uit de kunstwereld ervan te overtuigen dat wat ik maak ‘kunst’ is. Het interesseert me meer om mensen uit de graffitiwereld ervan te overtuigen dat wat ik doe vandalisme is.” (Banksy)

 

Stijl

Banksy experimenteerde in het begin met zowel zijn naam als zijn stijl:

“In de begintijd ondertekende hij zijn werk soms met Robin Banx, maar de naam veranderde al snel in Banksy, wat iets minder klonk als de naam van een bankrover, maar die beter bleef hangen en makkelijker te schrijven was.”

Steven Lazarides, Banksy’s galeriehouder en vroegere manager, probeerde zijn stijl ooit onder te brengen onder de paraplu “outsiders“, een term die nooit echt aansloeg. Op zijn vroege werk na kan het echter grotendeels gezien worden als stencil art. Waarom hij daarop overschakelde? Banksy zelf hangt een stoer verhaal op dat hij bijna betrapt werd door de politie tijdens het sprayen van een trein:

“Mijn vrienden slaagden erin de auto te bereiken en scheurden weg. Ik heb een uur onder een kiepwagen gelegen die olie lekte. Ik lag daar doorweekt te luisteren naar de agenten die over het terrein rondscharrelden en realiseerde me dat ik of de tijd die ik voor het schilderen nodig had moest halveren, of dat ik er meteen mee op moest houden. Ik keek naar een gestanste plaat onder de benzinetank. Toen schoot mij te binnen dat ik die letters kon kopiëren en één meter hoog kon maken als ik wilde.” (Banksy)

Volgens anderen zou hij gewoonweg niet goed genoeg en te langzaam geweest zijn in graffiti spuiten uit de losse hand. Stencils daarentegen waren snel, schoon en handig. Anderen zien het net als gedurfd dat hij zich afzette tegen de heersende stijl in het gesloten graffiti wereldje.

“Ik ben begonnen in de klassieke New Yorkse graffitistijl die je gebruikt als je als jonkie te veel naar hiphop luistert, maar ik was er niet erg goed in. Toen ik voor het eerst een stencil gebruikte rook ik de mogelijkheden. De genadeloosheid en de efficiency ervan zijn fantastisch.” (Banksy)

Geïnspireerd door Blek le Rat in Parijs, begon hij met stencils, eerst van zijn tag. Aan de techniek van Blek voegt hij woordspelingen, humor en een link naar de actualiteit toe. De “combinatie van het banale met het shockeffect” sloeg aan:

“Hij is zowel kunstenaar als politiek commentator, met de humor van een groot cartoonist.”

Anoniem

Al meer dan 12 jaar opereert Banksy in de anonimiteit, naar eigen zeggen uit schrik voor vervolging voor zijn illegale street art. Volgens kennissen is hij een bijzonder paranoïde controlefreak:

“Hij huurt een pr-bureau in om hem zowel publiciteit te leveren als hem ertegen te beschermen, en waar nodig huurt hij juristen in om zich nog beter te beschermen.”

Dat argument kon in zijn vroege jaren wel tellen, maar tegenwoordig worden zijn werken als toeristische attracties gezien en maakt de gemeente graag een uitzondering door een Banksy werk net in stand te houden. Waarom houdt hij dan toch zo hardnekkig vast aan die anonimiteit? Vele fans vinden het net extra fascinerend. Ze willen helemaal niet weten wie hij echt is, raden is veel leuker.

“Banksy is erg begaan met het verkopen van kunst en met wat de mensen van hem denken. Hij begrijpt heel goed dat de fantasie van mensen een veel beter marketinginstrument is dan de werkelijkheid.” (Shepard Fairey)

Terug het museum in

De anonimiteit van Banksy droeg alleen maar bij tot zijn mythische status. Met zijn bekendheid steeg ook zijn macht binnen de reguliere kunstwereld. Hij slaagde erin te schilderen op de muur van de Westelijke Jordaanoever, een hele straat af te huren voor collega street artists en zelf tentoonstellingen te organiseren buiten de gebaande paden van de kunstwereld. Hij bracht zelfs een olifant een expo in Los Angeles binnen, in hetzelfde patroon geschilderd als het behangpapier.

Als summum exposeerde hij in het stoffige Bristol City Museum, waar hij net als in de Tate Britain ooit honderden nepobjecten tussen de permanente collectie verstopte, ditmaal mét goedkeuring van het museum. Opgenomen worden tussen de klassieke kunstenaars, het was een keerpunt in Banksy’s carrière. Uiteraard kreeg hij hier ook bakken kritiek voor over zich heen:

“De rebel Banksy was een kunstenaar die je kon vertrouwen, een vrije, creatieve geest die niemand iets verschuldigd was. De respectabele museumman Banksy is iemand anders. Niet de anonimiteit van het museum in Bristol wordt hier vernietigd, maar Banksy’s raison d’être.” (Waldemar-Januszczak in de Sunday Times)

De populistisch bedoelde gratis expo trok inderdaad vooral welvarende bezoekers aan, niet het publiek waar Banksy op hoopte. Toch vond hij dat hij zijn roots niet verloochende:

“Als het kunst is en je kunt het vanaf de straat zien, mag je het volgens mij nog steeds street art noemen.” (Banksy)

Zo, tot zover the rise of Banksy. Morgen verdiep ik me verder in stencil art!